İlginç bir çağda yaşıyoruz. “Ahir Zaman” olarak da tabir edilen bu zaman diliminde; özellikle Müslümanlar olarak kendi içimizde birçok çelişkiyle ve aynı zamanda dışarıdan gelen birçok etkiyle karşılaşıyoruz. Özellikle Batı’nın “Aydınlanma Çağı”ndan beri üzerimize bir gölge gibi gelen aydınlanmasının da etkisiyle iki arada bir derede bir Müslümanlık yaşıyoruz bu topraklarda ve bu zamanlarda.

Bu meselelerle uğraşan bir kitap çıktı geçtiğimiz günlerde. Ali Köse’nin kaleme aldığı “Enteller Aleykümselam Der mi?” (İz, 2011) adlı kitapta bu konuyla ilgili sorulara cevap arıyoruz.

Entel adam aleykümselam der mi hiç?!

Batı’nın aydınlanmasını takiben bizdeki aydınlanmacılar da kendilerine bir hedef bulup o yöne doğru ilerlemeye başdılar. Mutlak doğru, Batı’nın yaptığıdır artık. Uzun yıllar Kur’an ve hadislerin ışığından dışarı çıkmayan bir toplumun içerisinde kendilerini yeni ve modern olarak tanımlayan bir kesim var olur. Var olması değil problem olan. Dağdan gelenin bağdakini kovması misali, bu yeni modernler de toplumun var olan kültürünü bazen yok saydı, bazen aşağıladı. O kadar ki, bu topraklarda yüzyıllardır var olan ve bugün tüm Müslümanların ortak selamı olan Allah’ın selamını bile aşağılanacak, hor görülecek bir alt kültür nesnesi saydılar.

Bugün ülkemizde yaşanan çatışmaların temelinde yatan da bu aslında. Yukarıdan başlayarak tabana doğru gerçekleştirilen bu sözde modernlik; bunu kabul etmeyenleri, sözde modernler tarafından hor görülmeye itti. Laikler “ilerici”, dindarlar “gerici” olarak görülmeye başlandı bu süreçte. Belki biraz da bunun etkisiyle biz Müslümanlar da birkaç nesildir gözümüzü Batı’ya diktik. İnancımızdan vazgeçmiyor olsak da Batı’nın etkisine daha açık olmamız gerektiğini düşünmeye başladık. Bunun iyi veya kötü olması tartışmaya açık. Ama yazarın tabiriyle “Madonna’yı da bilirim, umreye de giderim” diyen bayanlar, “Peygamber'in yaş gününü senfoni ile kutlarım” diyen dernekler günümüzde İslam’ın geldiği bir başka noktayı işaret ediyor bize.

Bu insanlar neden Müslüman oluyor ki?

Özellikle Sanayi Devrimi sonrası Batı, inancı geri plana attı. Teknolojinin de gelişmesiyle insanların dine olan ihtiyacının azalıp sonunda yok olacağını düşündüler yıllarca. Bunun için de tarih olarak 20. yüzyılın sonlarını gösterdiler. Bugün fena şekilde yanıldıklarına şahit oluyoruz, 21. yüzyılda dine bağlılık hala ciddi oranda devam ediyor.

21. yüzyılın hemen ilk yıllarında ortaya çıkan bir Doğu dinleri merakı oluştu Batılılarda. İki yüz yıldır üzerlerine bir yük olarak binen maddecilikten bıkıp manaya yönelmek üzere Doğu’ya bir göz attılar. Hint inanışları ve Budizm gibi dinlerin yanında elbette İslam da gözlerinin önüne geldi. Manayı arayan Batılılar, denize düşen yılana sarılır sözünü anımsatırcasına, aslında entelektüel bir gerekçe oluşturmadan, duygusal sebepler aracılığıyla bu inanışları veya inanışların sadece bir kısmını kabullenmeye başladılar.

İnanç bir nevi Güzin Abla mıdır?

Kitaptan bir bölüm; “Din psikolojisi araştırmalarının hemen hepsi travmatik tecrübe yaşayan insanların dine yönelme ihtimallerinin yüksek olduğunu söyler.” Cat Stevens’ın Yusuf İslam olması hikayesini getirelim aklımıza, denizin ortasında bir başınayken ve ölmek üzereyken, var olduğunu düşündüğü Yaratıcıya “beni buradan kurtarırsan kendimi sana adayacağım” demesi, kurtulunca da İslam ile tanışarak Müslüman olması elimizde güzel bir örnek olarak duruyor.

Mana arayışındaki Batılı insan, kendilerinden daha güçlü bir varlığa iman etmenin, onunla metafizik bir bağ kurmanın kendilerini rahatlatacağını düşünüyorlar. Bizim için de geçerli bir durum tabi ki bu. Gücümüzün yetmediği bir durumu Allah’a havale ederken, omuzlarımızdaki yükü kaldırıp atmış oluyoruz. İnsanlar için Allah’ın varlığını bilmek ve Allah’ın herkesten ve her şeyden haberdar olduğunun farkında olmak, güzel bir psikoterapi yöntemi oluyor.

Kültür mü din mi?

Tüm insanlar olarak binlerce yıldır heybemizde biriktirdiğimiz, nesilden nesile aktardıklarımızı kültür olarak tanımlıyoruz. Kültürün oluşmasında ve gelişmesindeki en önemli ayak ise kuşkusuz din oluyor. Hayatı şekillendiren din, bir süre sonra kültürün içine karışıyor ve hayatımıza dini bir sebeple giren davranışın aslında nereden geldiğini, geliş sebebinin ne olduğunu unutuyoruz zamanla.

Diğer yandan inanışlarımızın doğaüstü olaylarla desteklenmesi de hoşumuza gidiyor. Kurtuluş Savaşı’nda, Kıbrıs Harekatı’nda ve hatta PKK ile yürütülen mücadelede “yeşil sarıklılar”ın askerlerimizle omuz omuza çarpıştığı hikayelerini dinledikçe inancımızı güçlendiriyoruz.

Bunlar bile Müslüman oldu!

İnancımızı güçlendirmek için farklı dayanaklarımız da oluyor. 20. yüzyılın ortalarında Müslüman olan birçok ünlü sima vardı; Muhammed Ali, Yusuf İslam, Malik el Şahbaz gibi. Biz de buradan onlara bakarak yeni bir yorum getirdik İslam’a. “Bunca ünlü insan İslam’ı seçiyorsa bir bildikleri vardır” diyerek kendi dinimizi yücelttik. Bu, yıllar yılı bilinçaltımıza işlenen bir Batı üstünlüğünün eseri olmalıydı… Batı, gücünü bize kabul ettirmiş durumda ve bilincimize hükmediyor. Bu yüzden bir batılı Müslüman olduğunda, bunu bir zafer kazanmış gibi kutluyoruz.

Bu aslında kendiliğinden gelişen bir şeydir. Yani 11. yüzyılda Kurtuba’nın saygınlığı, Avrupalı bilim adamlarının bir nevi beyin göçü ile oraya gitmesini sağlıyordu. Veya 16. yüzyılda Osmanlı’nın güçlü olması, İslam’ın hala dünya üzerinde hakim bir güç olması, Balkanlardaki gayrimüslimlerin Müslüman olması için yeterli bir sebepti.

Dört adama selam!

Sonradan Müslüman olan güzel insanların değerini de düşürmememiz gerekiyor tabi bunları düşünürken. Burada kitaptaki üç Müslüman şahsın portresi çıkıyor karşımıza; Malcolm X, Yusuf İslam ve Martin Lings. Üçü de hayatlarının sonraki dönemlerinde Müslüman olmuş ve İslam’ı hakkıyla yaşamaya çalışmış insanlar. Malcolm X İslam’da ırkçılığa karşı duruşu, Yusuf İslam sanatı ve Martin Lings de bilgeliği temsil ediyor bir nevi. Üçünün de hayatıyla ilgili kısa bölümler yer alıyor kitapta.

Bir diğer portre ise bir Hristiyana, Edward Said’e aitti. Oryantalizm kitabıyla Batı’nın karşısına geçerken elimizde sağlam bir kalkan olması gerektiğini vurguladı o bizlere. Ve ne acıdır, birçok Müslümanı Müslümanlardan daha güzel şekilde savundu.

Okumak ve düşünmek gerek

Kitabı sipariş ettiğim kitabevindeki abimiz, “kitabı okuyunca gel cevabını ver, enteller aleykümselam der miymiş merak ediyorum” demişti. İkimiz de biliyorduk aslında kitabın ana fikrinin bu olmadığını. Müslümanın temel selamlaşma sözcüğünden yola çıkarak bir Modern Dünya ve İslam sorgulaması yapmak, günümüz için bir gereklilik.

Ayrıca yazarın daha önce yayınlanan “Üç Yusuf Bir İslam” adlı kitabında bulunan birçok yazı, bu kitapta da yer alıyor. Her biri bir nevi zihin egzersizi olan bu yazıları okuyup üzerine uzun süre düşünmek, günümüz için bir gerekliliktir fikrindeyim ben.

İsmail Kaplan okudu, düşünmeye başladı.

(Sümeyye Karaaslan'ın Ali Köse'yle yaptığı söyleşi: “Türbeler toplumu yansıtan mekânlar!”)